آشنایی با مبانی حقوق مالکیت معنوی و انواع متداول آن

مالکیت معنوی به ابداعات ذهنی مانند اختراعات، آثار ادبی و هنری، نمادها، نام‌ها و تصاویر مورد استفاده در تجارت، اطلاق می‌شود. حقوق مالکیت معنوی به دو دسته تقسیم می شوند:
• مالکیت صنعتی: شامل ثبت اختراع، ثبت علائم تجاری، طرح‌های صنعتی و موارد مشابه می‌شود.
• کپی رایت: شامل آثار ادبی (مانند رمان، شعر و نمایشنامه)، فیلم، موسیقی و آثار هنری (به عنوان مثال: طراحی، نقاشی، عکس و مجسمه) و طراحی می‌شود. برای مثال، حقوق مالکیت معنوی در هنرهای نمایشی شامل آن چیزی است که هنرمندان در اجرای خود انجام می‌دهند و در رابطه با تولیدکنندگان محصولات صوتی، شامل همه آن‌چه می‌باشد که ضبط و یا از طریق رادیو و تلویزیون پخش می‌شود. کپی رایت حتی شامل ترجمه آثار هنری و نرم‌افزارهای رایانه‌ای نیز می‌شود. پس از این تعریف مختصر، در این مطلب قصد داریم مطالب بیشتری را در خصوص حقوق مالکیت معنوی با شما کاربران سایت رتیبا در میان بگذاریم.

حقوق مالکیت معنوی شامل چه مواردی هستند؟

حقوق مالکیت معنوی مانند هر حق مالکیت دیگری است. این حقوق برای سازندگان، صاحبان اختراعات ثبت شده یا پتنت، علائم تجاری یا آثار دارای کپی رایت این امکان را فراهم می‌کند که از اثر، سرمایه-گذاری و یا خلاقیت خود، سود ببرند. این حقوق در ماده‌ی 27 اعلامیه‌ی جهانی حقوق بشر بیان شده است و حق بهره‌مندی از منافع مادی و معنوی حاصل از تألیف محصولات علمی، ادبی یا هنری را فراهم می‌کند.
اهمیت حقوق مالکیت معنوی نخستین بار در کنوانسیون پاریس برای حمایت از مالکیت صنعتی (1883) و سپس در کنوانسیون برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری (1886)، به رسمیت شناخته شد. هر دو پیمان توسط سازمان جهانی حقوق مالکیت معنوی (WIPO) اداره می‌شوند.

چرا حقوق مالکیت معنوی باید ترویج و حمایت شود؟

چندین دلیل قانع‌کننده برای این مسئله وجود دارد. نخست، این که پیشرفت و رفاه بشریت به ایجاد آثار جدید در حوزه‌های فناوری و فرهنگ متکی است. مسئله دوم این است که حمایت قانونی از ابداعات جدید، مشوق جذب منابع جدید برای نوآوری‌های بیشتر در آینده است. سوم، ترویج و حمایت از مالکیت معنوی، موجب رشد اقتصادی، ایجاد شغل و پیشرفت صنایع جدید و افزایش کیفیت زندگی می‌شود.
یک سیستم حمایت از حقوق مالکیت معنوی کارآمد و عادلانه می‌تواند به عنوان یک عامل توسعه‌ی اقتصادی، رفاه اجتماعی و فرهنگی در تحقق ظرفیت‌های مالکیت معنوی، کمک کند. سیستم مالکیت معنوی بین منافع مبتکران و منافع عمومی، تعادل برقرار می‌کند و با ایجاد فضایی برای شکوفایی خلاقیت‌ها و اختراعات، به نفع همه است.

حقوق مالکیت معنوی

چگونه مردم از حقوق مالکیت معنوی نفع می‌برند؟

حقوق مالکیت معنوی خلاقیت و تلاش را به همراه دارد. مثلا:
• بدون وجود حقوق مالکیت معنوی، صنایع چند بیلیون دلاری فیلم، ضبط، نشر و نرم افزار، که مورد استفاده میلیون ها نفر در سراسر جهان هستند، دیگر وجود نخواهد داشت.
• محققان و مخترعین بدون پاداشی که در سیستم ثبت اختراع ارائه می‌گردد، انگیزه‌ی کمی برای ادامه تولید محصولات بهتر و کارآمدتر برای مصرف‌کنندگان خواهند داشت. این افراد بدون حمایت معتبر بین‌المللی از نام‌های تجاری و ساز و کارهای اجرایی جلوگیری از جعل و کپی‌برداری، هیچ ابزاری ندارند که از طریق آن بتوانند محصولات و خدمات را بدون دغدغه از سواستفاده، به دست مردم برسانند.

 مهمترین حقوق مالکیت معنوی

حق ثبت اختراع چیست؟

حق ثبت اختراع یک حق انحصاری است که به یک اختراع و مخترع آن اعطا می شود. اختراع، محصول یا فرایندی است که روشی جدید برای انجام یک کار معرفی می‌کند و یا راه‌حل فنی جدیدی برای یک مشکل ارائه می‌دهد. حق ثبت اختراع، این امکان را برای ذی‌نفعان فراهم می‌کند تا از اختراع خود محافظت کنند. این حمایت به مدت محدود 20 سال انجام می‌شود.

چرا ثبت اختراع، ضروری است؟

ثبت اختراع با ارائه‌ پاداش مادی برای ابتکارات قابل فروش، برای افراد مخترع انگیزه ایجاد می‌کند. این پاداش‌ها مشوقی برای نوآوری‌های بیشتر است، که به نوبه خود باعث بهبود کیفیت زندگی انسان‌ها می‌شود.

ثبت اختراع، چطور از محصول حمایت می‌کند؟

حق ثبت اختراع به این معنی است که بدون جلب رضایت صاحب حق نمی‌توان یک اختراع را ساخت، مورد استفاده قرار داد، توزیع کرد و یا فروخت. حق ثبت اختراع معمولاً در دادگاه‌هایی اجرایی می‌شود که اختیار جلوگیری از نقض آن را دارند. همچنین دادگاه این توانایی را نیز دارد که اختراعی که تحت حمایت حقوق مالکیت معنوی است را بر اساس شکایت یک شخص ثالث، بی‌اعتبار تشخیص بدهد.

صاحبان حق اختراع چه حقوقی دارند؟

صاحب حق اختراع ثبت شده، تصمیم می‌گیرد که در دوران حمایت از اختراع چه کسی حق استفاده از آن را دارد. صاحبان حق اختراع ثبت شده می‌توانند بر اساس توافقات متقابل، مجوز و یا پروانه برای استفاده از اختراعشان، به سایر افراد بدهند. دارندگان می‌توانند حقوق اختراع خود را به شخص دیگری بفروشند تا خریدار، صاحب جدید حق اختراع شود. بعد از انقضاء حق ثبت اختراع، حمایت پایان می‌یابد و اختراع در دسترس عموم قرار می‌گیرد. این انقضاء به این معنی است که مالک دیگر حق انحصاری اختراع را ندارد و اختراع می‌تواند برای بهره‌برداری تجاری، در دسترس سایرین قرار گیرد.

اختراعات ثبت شده در زندگی روزمره چه نقشی دارند؟

اختراعات ثبت‌شده، همه‌ی جنبه‌های زندگی بشر، از روشنایی الکتریکی (ثبت اختراع توسط ادیسون و سوان و چرخ خیاطی (ثبت اختراع توسط هوی و سینگر) تا تصویربرداری با رزونانس مغناطیسی (ثبت اختراع توسط دامادیان) و آیفون (ثبت اختراع توسط شرکت اپل) را در برگرفته‌اند.
کلیه¬ی دارندگان حق ثبت اختراع دارای حقوق مالکیت معنوی موظف هستند به منظور توانمندسازی بدنه دانش فنی در جهان، اطلاعات اختراع خود را به صورت عمومی منتشر کنند. رشد دانش فنی در جهان، ارتقا خلاقیت‌ها و اختراعات آینده را به همراه دارد. بنابراین ثبت اختراع نه تنها مخترع را حمایت می‌کند بلکه اطلاعات و الهامات ارزشمندی را برای نسل آینده‌ محققان و مخترعان فراهم می‌کند.

چگونه می‌توان اختراعی را ثبت کرد؟

اولین قدم برای ثبت اختراع، پر کردن فرم درخواست ثبت اختراع است. این درخواست، به طور کلی شامل عنوان اختراع و تعیین زمینه‌ی فعالیت آن است. قسمت‌های مختلفی به نام “ادعاها (Claims)” نیز در این فرم وجود دارند که در آن‌ها اطلاعاتی وارد می‌شود که به تعیین حدود حمایت از حق اختراع ثبت‌شده کمک می‌کند. در این درخواست معمولا باید پیشینه و توصیف عملکرد اختراع به صورت روشن و همراه با جزئیات كافی درج شود تا افراد دارای درک متوسط هم بتواند از این اختراع استفاده یا آن را باز تولید کنند. چنین توصیفی معمولاً از طرح، نقشه یا نمودار برای بیان جزئیات بیشتری از اختراع استفاده می‌کند.

چه نوع اختراعاتی تحت حمایت قرار می‌گیرند؟

به طور کلی یک اختراع برای این‌که ثبت شود و مورد حمایت حقوق مالکیت معنوی قرار بگیرد، باید دارای شرایط زیر باشد:
• باید “کاربرد عملی” داشته باشد.
• باید دارای “نوآوری” باشد و ویژگی جدیدی ارائه کند که از نظر فنی جزئی از بدنه‌ دانش موجود نباشد.
• اختراع باید “گامی مبتکرانه” ارائه دهد که توسط شخصی با دانش متوسط در آن زمینه فنی، نتواند آن را ارائه دهد.
• موضوع آن باید بر اساس قانون، “دارای قابلیت ثبت اختراع” باشد. در بسیاری از کشورها، تئوری‌های علمی، روش‌های ریاضی، انواع گیاهان یا حیوانات، کشف مواد طبیعی، روش‌های تجاری یا درمان‌های پزشکی (بر خلاف محصولات پزشکی) به طور عمومی، قابل ثبت نیستند.

چه کسی حق ثبت اختراع را اعطا می کند؟

دفاتر ثبت اختراع ملی در هر کشور ثبت اختراع را انجام می‌دهند. هم‌چنین برخی دفاتر ثبت در سطح منطقه نیز می‌توانند ثبت اختراع را انجام دهند. برای مثال در سطح بین‌المللی می‌توان به دفتر ثبت اختراع اروپا (European Patent Office) و سازمان ثبت اختراع آمریکا اشاره کرد. در این سیستم‌های منطقه‌ای، متقاضی برای حمایت از اختراع خود در یک یا چند کشور درخواست می‌دهد و هر کشور تصمیم می‌گیرد که آیا می‌خواهد در مرزهای خود از این اختراع حمایت کند.
پیمان همکاری حق ثبت اختراع تحت مدیریت (The WIPO-administered Patent Cooperation Treaty) WIPO که به اختصار PCT خوانده می‌شود هم سازوکاری مشابه را برای ثبت اختراع بین‌المللی ارائه ایجاد کرده که در آن پر کردن درخواست ثبت اختراع، مانند پر کردن درخواست ثبت اختراع در کشورهای امضاءکننده است. متقاضی که به دنبال حمایت از اختراع خود است، درخواستی ثبت اختراع ارائه می‌دهد و در تمام کشورهای امضاء کننده‌ی درخواست خود، مورد حمایت قرار می‌گیرد.

حقوق مالکیت معنوی

نشان یا علامت تجاری چیست؟

نشان تجاری علامت مشخصه‌ای است که نشان می‎‌‌دهد کالا یا خدمات خاص تولیدی یا ارائه شده‌‌ یک شخص یا شرکت دارای حقوق مالکیت معنوی هستند. ریشه‌ آن به دوران باستان در چین و یونان و مصر باستان برمی‌گردد که صنعتگران امضا یا نشان خود را بر روی آثار هنری یا محصولات کاربردی و عملی مانند کوزه یا ظروف ایجاد می‌کردند. با گذشت سال‌ها، این علائم تحول پیدا کرد و به صورت سیستم ثبت و حمایت از علائم تجاری امروزی درآمد که نوعی از سیستم حقوق مالکیت معنوی است. این سیستم به مصرف‌کنندگان کمک می‌کند تا اگر محصولات یا خدمات مورد نظر ویژگی‌ها و کیفیت مورد نیاز آن‌ها را دارد آن را خریداری کنند.

ثبت نشان‌ تجاری چه کاربردی دارد؟

با ثبت نشان تجاری، حق انحصاری استفاده از اختراع یا محصول دارای حقوق مالکیت معنوی به صاحبان نشان برای معرفی کالاها یا خدمات خود داده می‌شود. هم‌چنین صاحبان نشان تجاری مجازند در ازای پرداخت پول، مجوز استفاده از نشان تجاری خود را به دیگران بدهند. اگرچه دوره حمایت این گونه از حقوق مالکیت معنوی از اثر متفاوت است، اما با پرداخت هزینه‌های مربوطه می‌توان یک نشان تجاری را به طور نامحدود تمدید کرد. در اکثر سیستم‌های حقوقی، دادگاه‌هایی که دارای اختیار جلوگیری از نقض نشان تجاری هستند، حمایت قانونی از علائم تجاری را بر عهده دارند.
به طور کلی‌ علائم تجاری با اعطای مزایا به صاحبان خود از طریق معرفی و فراهم آوردن سود مالی برایشان، موجب ترویج خلاقیت و سرمایه‌گذاری در سراسر جهان می‌شوند. حمایت از علائم تجاری مانع رقابت‌های ناعادلانه، مانند جعل و استفاده از علائم مشابه برای بازاریابی محصولات یا خدمات متفاوت و یا کم کیفیت، نیز می‌شود. این قوانین، افراد دارای مهارت و بنگاه‌های اقتصادی را قادر می‌سازد در عادلانه‌ترین شرایط ممکن، کالاها و خدمات خود را تولید و به بازار عرضه کنند و از این طریق تجارت بین المللی نیز آسان می‌شود.
در برخی کشورها، شباهت نشان تجاری نیز غیرقانونی اعلام شده و مشکلات حقوقی برای طرفین ایجاد کرده است.

چه نوع علائم تجاری قابل ثبت هستند؟

نشان تجاری می‌تواند حاوی کلمات، حروف، اعداد و یا ترکیبی از آن‌ها باشد. هم‌چنین می‌تواند به صورت طرح، نماد و یا علامت سه‌بعدی (مانند شکل و بسته‌بندی محصول) باشد. در برخی از کشورهای حامی حقوق مالکیت معنوی، انواع جدیدی از علائم تجاری برای ویژگی‌های متمایزی مانند هولوگرام، حرکت، رنگ و علائم غیر قابل مشاهده (مانند صدا، بو و طعم) ثبت می‌شود.
به علاوه، برای شناسایی منبع تجاری کالا یا خدمات تحت حمایت حقوق مالکیت معنوی، چندین دسته‌-بندی دیگر برای علائم تجاری وجود دارند. نشان‌ جمعي (Collective Mark) متعلق به انجمن‌هایی است كه اعضا آن‌ها از این نشان براي معرفی محصولات با سطح كيفي معینی استفاده می‌کنند و با یکدیگر توافق می‌کنند كه در رابطه با آن محصول، الزامات خاص تعيين‌شده از سوی را انجمن رعايت كنند. چنین انجمن‌هایی می‌توانند نماینده‌ گروه‌هایی مانند حسابداران، مهندسان و یا معماران باشند.
در صورت انطباق با این استاندارهای تعیین شده، نشان  گواهینامه ارائه می‌شود، اما این گواهی‌ها منحصر به اعضا نیست و هر شخصی که بتواند استاندارهای آن‌ها را محقق کند، می‌تواند این گواهی‌ها را کسب کند. برخی از این گواهینامه‌های شناخته شده، استانداردهای کیفیت و برچسب‌های زیست محیطی بین المللی ” ISO 9000″ هستند که برای محصولاتی به کار می‌روند که تأثیر مخرب زیست محیطی کمی دارند.

چگونه یک نشان تجاری را ثبت کنیم؟

ابتدا باید فرم درخواست ثبت نشان تجاری در شرکت‌های متخصص در ثبت علامت تجاری پر کنید. در این درخواست باید نشان تجاری به طور کامل، ارائه شود که شامل رنگ، شکل و یا مشخصات سه‌بعدی آن می‌باشد. همچنین باید فهرستی از کالاها یا خدماتی که برای آن‌ها از این نشان استفاده می‌شود، ارائه شود. نشان مورد نظر، باید دارای شرایط خاصی باشد تا بتوان آن را به عنوان یک نشان تجاری یا انواع دیگر نشان‌ها، مورد حمایت قرار داد. اول از همه باید متمایز باشد، به طوری که مصرف‌کنندگان بتوانند آن را از علائم تجاری سایر محصولات متمایز کنند. همچنین باید معرف یک محصول خاص باشد. نباید با آن مشتری را گمراه کرد. هم‌چنین نباید نظم عمومی را مختل کند یا اخلاق را زیرپا بگذارد.
در نهایت، حقوق مالکیت معنوی که درخواست می‌شود نمی تواند همان حقوق یا مشابه حقوقی باشد که قبلاً به صاحب نشان تجاری دیگری اعطا شده است. این موضوع، از طریق جست‌وجو و بررسی‌های دفاتر ملی و یا شخص ثالثی که ادعا می¬کند حقوق مشابه و یا یکسانی دارد، تعیین می‌شود.

گستردگی حمایت از علائم تجاری چقدر است؟

تقریباً تمام کشورهای جهان، علائم تجاری را ثبت و از آن حمایت می‌کنند. تمام شرکت‌های متخصص، اطلاعات کامل درخواست‌های ثبت علائم تجاری و تمدید آن‌ها را ثبت می‌کنند که باعث می‌شود فرآیند بررسی، جست و جو و یا اعتراض احتمالی اشخاص ثالث، آسان شود. با این وجود، این ثبت، محدود به یک کشور و یا در برخی کشورها در صورت ثبت منطقه‌ای، محدود به چند کشور خواهد بود. برای جلوگیری از لزوم ثبت درخواست‌های جداگانه برای هر دفتر ملی یا منطقه‌ای، WIPO یک سیستم ثبت بین المللی برای علائم تجاری دارد. این سیستم تحت قوانین دو پیمان اداره می‌شود: توافقنامه مادرید برای ثبت بین‌المللی نشان‌ها و پروتکل مادرید.
افرادی که از طریق ملیت، محل اقامت، به نوعی با کشورهای عضو یکی از این پیمان‌ها و یا هر دو آن‌ها، ارتباط دارند، می‌توانند با ثبت یا درخواست نشان تجاری در دفتر نشان تجاری آن کشور (و یا منطقه مربوط)، صاحب یک ثبت بین المللی در سایر کشورهای اتحادیه مادرید شوند. از حقوق مالکیت معنوی برخوردار شوند.
کشور ما اگر چه هنوز عضو رسمی کنوانسیون جهانی برن برای حمایت از آثار ادبی و هنری نیست، ولی حق مالکیت فکری برای آثار هنری و اختراع‌های ایرانیان را به رسمیت شناخته است. علاوه بر این در سال 2003 به پیمان مادرید پیوسته و در سال 2001 به عضویت سازمان جهانی مالکیت فکری درآمده که یکی از نهادهای وابسته به سازمان ملل متحد در حمایت از مالکیت معنوی و تشویق به خلق آثار نوآورانه است. همچنین در سطح دانشگاهی نیز فعالیت‌هایی برای تدریس و آشنایی آکادمیک مباحث مربوط به حقوق مالکیت معنوی برداشته شده است.
وزارت ارشاد و نهادهای زیرمجموعه‎ی آن وظیفه‌ی رسیدگی به حقوق مالکیت معنوی درمورد آثار هنری را برعهده دارند. همچنین علاوه بر سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی، مرکزی به نام مرکز مالکیت معنوی زیرنظر قوه قضائیه تاسیس شده که مسئول بررسی و احقاق حقوق صاحبان و خالقان اثر در برابر هرگونه ادعای مالکیت و برخورد با سواستفاده‌کنندگان است.

حقوق مالکیت معنوی

حق طراحی صنعتی چیست؟

حق طراحی صنعتی، به جنبه‌های زیبایی‌شناختی یک کالا مربوط می‌شود. هر طراحی شامل ویژگی‌های سه‌بعدی یک کالا (مانند شکل یا سطح) و یا ویژگی‌های دو‌بعدی آن (مانند الگوها، خطوط یا رنگ) است. حق طراحی صنعتی را می‌توان برای محدوده‌ی وسیعی از محصولات صنعتی و صنایع دستی به کار برد: از ابزارهای فنی و پزشکی گرفته تا ساعت، جواهرات و سایر اقلام تجملاتی؛ از وسایل خانه و ابزارهای الکتریکی گرفته تا خودروها و ساختارهای معماری؛ از طراحی‌های نساجی گرفته تا محصولات راحتی.

برای این‌که یک طراحی صنعتی تحت حمایت حقوق مالکیت معنوی قرار گیرد، باید جدید، مبتکرانه و غیر کاربردی باشد. به این معنا که اولویت در حق طراحی صنعتی، زیبایی آن است و هیچ‌ یک از ویژگی‌های فنی محصول، تحت حمایت ثبت حق طراحی قرار نمی‌گیرد. باید برای حمایت از آن جنبه‌ها، محصول را به عنوان اختراع، ثبت نمود.

چرا طراحی‌های صنعتی نیاز به حفاظت دارند؟

طراحی صنعتی همان چیزی است که کالا را زیبا و جذاب می‌کند و ارزش تجاری یک محصول را بیشتر می‌کند و بازار فروش آن را بهتر می‌کند. وقتی حق طراحی صنعتی محصول ثبت می‌شود، تنها صاحب آن (فرد یا شرکتی که آن را ثبت کرده است) حق استفاده از حقوق مالکیت معنوی آن را دارد و هرگونه کپی-برداری یا شبیه‌سازی از آن توسط اشخاص ثالث غیر قانونی خواهد بود. این مسئله کمک می کند تا بتوان از بازگشت قابل قبول سرمایه، اطمینان حاصل شود. هم‌چنین یک سیستم مؤثر حمایتی می‌تواند باترویج رقابت عادلانه و شیوه‌های تجارت صادقانه، منجر به ارتقاء خلاقیت و تولید محصولات زیباتر شود.
حمایت از طراحی‌های صنعتی، مشوقی برای خلاقیت بیشتر در واحدهای صنعتی و تولیدی و همچنین در صنایع دستی و آثار هنری سنتی است و از این رو می¬تواند به پیشرفت اقتصادی کمک کند. طرح‌ها، به گسترش فعالیت‌های تجاری و صادرات محصولات ملی کمک می‌کند. ثبت و حمایت از طراحی‌های صنعتی، نسبتاً ساده و ارزان است. هم در كشورهای توسعه‌يافته و هم در کشورهای در حال توسعه، دفاتر و شرکت‌های متخصص ثبت طراحی‌های صنعتی، به طور قابل قبولی در دسترس‌ بنگاه‌هاي كوچك و متوسط و همچنين هنرمندان و صنعتگرانی که به طور فردی کار می‌کنند، هستند.

چگونه می توان یک طراحی صنعتی را تحت حمایت قرار داد؟

در بیشتر کشورها باید یک طراحی صنعتی را ثبت کرد تا طبق قانون مورد حمایت قرار گیرد. برای این‌که یک طرح را بتوان ثبت نمود، آن طرح باید “جدید” یا “مبتکرانه” باشد. کشورهای مختلف، تعاریف گوناگونی از این اصطلاحات و همچنین تفاوت‌هایی در خود فرآیند ثبت نام دارند. به طور کلی ، “جدید” بدان معنی است که از قبل هیچ طراحی یکسان یا بسیار مشابهی از آن محصول، وجود نداشته باشد. پس از ثبت طرح، گواهی ثبت صادر می‌شود. پس از آن، مدت حمایت اعطا شده به طور کلی پنج سال است و در اکثر موارد، امکان تمدید آن به مدت حداکثر 15 سال وجود دارد.
به سختی می‌توان موضوع دیگری را در حوزه حقوق مالکیت معنوی پیدا کرد که طبقه‌بندی آن به اندازه‌ی حق طراحی‌های صنعتی دشوار باشد و این موضوع تأثیر قابل توجهی بر روی ابزارها و شرایط حمایتی دارد. یک طراحی صنعتی را باتوجه به به قانون ملی و نوع طراحی می‌توان به عنوان اثری هنری، تحت قانون حمایت از حقوق مالکیت معنوی، قرار داد که در این حالت، زمان حمایت طولانی¬تر و در حدود 10 تا 15 سال خواهد بود.
در برخی از کشورها، می‌توان حق هر دو شکل حقوق مالکیت معنوی (طراحی صنعتی و کپی رایت) را به طور همزمان استفاده نمود. در کشورهای دیگر، تنها می‌توان از یکی از آن‌ها استفاده کرد. هنگامی که صاحب طراحی، یکی از آن‌ها را انتخاب کند، دیگر قادر نخواهد بود که از دیگری استفاده کند. تحت شرایط خاص، می‌توان از یک طراحی صنعتی نیز در برابر قانون رقابت ناعادلانه، محافظت کرد. اگرچه شرایط حمایت، حقوق و روش‌های موجود حمایت می تواند تفاوت‌های چشمگیری داشته باشد.

محدوده‌ی حمایتی حق طراحی صنعتی چقدر است؟

به طور کلی، حمایت از طراحی صنعتی محدود به کشوری است که حق حمایت حقوق مالکیت معنوی در آن ثبت شده است. توافقنامه‌ی لاهه در رابطه با ثبت بین المللی طراحی‌های صنعتی، یک معاهده‌ی تحت نظارت WIPO است و روشی را برای ثبت بین‌المللی طراحی‌ها ارائه می‌دهد. متقاضیان می‌توانند درخواست بین المللی خود را به WIPO، دفتر ملی یا منطقه‌ای کشورهای عضو این معاهده ثبت کنند. پس از آن، طراحی مورد نظر در آن دسته از کشورهای عضو پیمان، که متقاضی در درخواست خود ذکر کرده است، مورد حمایت قرار می‌گیرد.

کپی رایت و حقوق مرتبط با آن چیست؟

قوانین کپی رایت به نویسندگان، هنرمندان و سایرین این امکان را می‌دهد که آثار هنری و ادبی خود را که از آن تحت عنوان “اثر” نام برده می‌شود، مورد حمایت قرار دهند. از دیگر حقوقی که به مفهوم حقوق مالکیت معنوی نزدیک هستند، می‌توان “حقوق مرتبط” را نام برد. حقوق مرتبط با کپی رایت، حقوقی بسیار شبیه و یا یکسان با کپی رایت است که گهگاه محدودتر و با مدت زمان کوتاه¬تری است. کسانی‌که می‌توانند از حقوق مرتبط نفع ببرند، عبارتند از:
• کسانی که کارهای اجرایی می‌کنند (مانند هنرپیشگان و نوازندگان)
• تولیدکنندگان محصولات آوانگاری (مانند دیسک‌های فشرده)، که می‌تواند به صورت ضبط صدا و یا ارسال صدا و تصویر در برنامه‌های رادیویی و تلویزیونی باشد.

آثار تحت پوشش کپی رایت شامل: رمان‌ها، اشعار، نمایشنامه‌ها، آثار مرجع، روزنامه‌ها، تبلیغات، برنامه‌های رایانه‌ای، بانک‌های اطلاعاتی، فیلمها، قطعات موسیقی، طراحی رقص، طراحی‌ها، نقاشی‌ها، عکس‌ها، مجسمه‌ها، معماری، نقشه‌ها و طرح‌های فنی است.

حق چاپ چه حقوقی را ارائه می‌دهد؟

طبق قوانین حقوق مالکیت معنوی، سازندگان آثار تحت حمایت این حقوق و هم‌چنین وارثان و جانشینان آن‌ها (که معمولاً از آن‌ها به عنوان “دارندگان حق” یاد می‌شود) دارای حقوق خاصی هستند. آن‌ها حق انحصاری استفاده از اثر را دارند. هم‌چنین می‌توانند طی توافق با سایرین به آن‌ها اختیار استفاده از اثر، تحت شرایط مورد توافق را بدهند. دارنده (های) حق یک اثر می‌توانند موارد زیر را در رابطه با اثر مجاز و یا ممنوع اعلام کنند:
• تکثیر آن به هر شکل، که شامل چاپ و ضبط صدا است.
• اجرای آن در منظر عموم
• پخش آن [در تلویزیون یا رادیو]
• ترجمه‌ی آن به زبان‌های دیگر
• اقتباس از آن مانند اقتباس از یک رمان برای نوشتن فیلمنامه‌ی یک فیلم
حقوق مشابهی برای سایر تولیدات مانند ضبط و بازتولید، تحت حمایت “حقوق مرتبط”، وجود دارد.
بسیاری از آثار تحت حمایت قوانین کپی رایت و حقوق مرتبط با آن (به عنوان مثال نشر کتاب، ضبط صدا و فیلم)، برای انتشار موفقیت‌آمیز نیازمند توزیع، ارتباطات و سرمایه‌گذاری‌های مالی گسترده‌ای هستند. از این رو بسیاری از تولیدکنندگان اثر، این حقوق مالکیت معنوی را به شرکتهایی که قادر به توسعه و بازاریابی آثار هستند، واگذار می‌کنند و در ازای آن مبلغی را در قالب پرداخت و یا حق امتیاز (بر اساس درصدی از درآمد حاصل از اثر) دریافت می‌کنند.
حقوق اقتصادی مربوط به مالکیت معنوی و کپی رایت (بر اساس آن‌چه در معاهدات مربوط WIPO پیش‌بینی شده است) دارای مدت زمان محدودی است که از زمان ایجاد اثر، آغاز و به مدت حداقل 50 سال پس از مرگ خالق اثر ادامه دارد. قوانین ملی ممکن است شرایط حمایتی طولانی‌تری را فراهم آورد. این مدت حمایت، این امکان را برای سازندگان اثر و وارثان و جانشینان آن‌ها فراهم می‌کند تا در یک دوره‌ی زمانی معقول از مزایای مالی آن بهره‌مند شوند.
حقوق مرتبط با کپی رایت، زمان کوتاه¬تری دارند و معمولا تا 50 سال پس از اجرا، ضبط یا پخش اثر ادامه دارند. کپی رایت و حمایت از اجراکنندگان، شامل حقوق اخلاقی نیز می‌شود، که به معنای حق ادعای تألیف اثر و حق مخالفت با اعمال هر گونه تغییری در اثر که ممکن است به اعتبار خالق اثر آسیب برساند، نیز می‌باشد.
حقوق مقرر در حقوق مالکیت معنوی و حقوق مرتبط با آن را می‌توان با استفاده از روش‌های مختلف مانند دادخواست‌های مدنی ، راه حل‌های اداری و پیگرد قانونی، تضمین کرد. برای اعمال این حقوق می¬توان از دستورالعمل‌های لازم برای از جلوگیری از اجرای موارد ناقض قانون و دستورالعمل‌های بازرسی، استفاده کرد.

مزایای استفاده حقوق مالکیت معنوی چیست؟

حمایت از کپی رایت و حقوق مالکیت معنوی، مؤلفه‌ای اساسی در تقویت خلاقیت و نوآوری انسان است. انگیزه دادن به نویسندگان، هنرمندان و خالقان اثر؛ در قالب معرفی و اعطای پاداش اقتصادی منصفانه به آن‌ها باعث افزایش فعالیت و بازدهی این افراد می‌شود و می‌تواند موجب ارتقای کیفتی محصول کار آنها شود. افراد و شرکت‌ها می‌توانند با اطمینان از وجود و اجرای حقوق با سهولت بیشتری بر روی تولید، توسعه و انتشار جهانی آثار خود سرمایه‌گذاری کنند. این مسئله به نوبه خود به افزایش دسترسی و بهره-مندی از فرهنگ ، دانش و سرگرمی در سرتاسر جهان کمک می‌کند و همچنین محرکی برای توسعه اقتصادی و اجتماعی خواهد بود.

حق کپی رایت چه اثری بر پیشرفت فناوری دارد؟

با توسعه  گسترده  فناوری در چند دهه‌ی اخیر، که منجر به روش‌های ارتباطی جدید مانند پخش ماهواره-ای، دیسک‌های فشرده و دی‌وی‌دی‌ها شده است؛ حوزه‌ی کپی رایت و حقوق مرتبط به آن نیز پیشرفت چشمگیری داشته است. انتشار گسترده‌ آثار از طریق اینترنت، نگرانی‌های زیادی در مورد کپی رایت و حقوق مرتبط با آن در رسانه‌ها‌ی جهانی ایجاد کرده است. WIPO به شدت درگیر بحث‌های بین المللی برای ایجاد استانداردهای جدید برای حمایت از حقوق مالکیت معنوی در فضای مجازی است. از این رو دو “پیمان اینترنتی” توسط WIPO اجرا می‌شوند.
این دو پیمان شامل پیمان حقوق مالکیت معنوی ( کپی رایت)WIPO که به اختصار WCT خوانده می‌شود و پیمان آثار اجرایی و آوانگاری WIPO است که به اختصار WPPT نامیده می‌شود. این پیمان‌ها، قوانین بین‌المللی که هدف آن‌ها جلوگیری از دسترسی و استفاده¬ی غیرمجاز از آثار خلاقانه، در اینترنت است را مشخص می‌کنند.

حقوق مالکیت معنوی

چگونه می‌توان از کپی رایت و حقوق مالکیت معنوی بهره‌مند شد؟

کپی رایت و حقوق مالکیت معنوی، به طور خودکار و بدون نیاز به ثبت یا سایر تشریفات، حاصل می‌شود. با این حال، بسیاری از کشورها سیستمی ملی برای ثبت آثار دارند. این سیستم‌ها، طرح ادعا در رابطه با اختلافات در مورد مالکیت، خلق، معاملات مالی، فروش، واگذاری و انتقال حقوق را آسانتر می‌کند.
بسیاری از نویسندگان و خالقان اثر با توجه به استفاد‌ه‌ی روز افزون جهانی از حقوق ادبی، موسیقیایی و اجرایی، توانایی و ابزارهای لازم برای پیگیری قانونی و اداری حقوق مالکیت معنوی (کپی رایت و حقوق مرتبط) با آن را ندارند. در نتیجه، ایجاد و تقویت سازمان‌های مدیریت جمعی (CMO) یا انجمن‌های مربوطه در بسیاری از کشورها، نیازی رو به رشد است. این انجمن‌ها، می‌توانند برای اعضاء خود، پشتیبانی اداری کارآمد و حمایت‌های تخصصی حقوقی، فراهم کند. این حمایت‌ها می‌تواند در زمینه‌هایی مانند جمع آوری، مدیریت و پرداخت حق الزحمه حاصل از استفاده از  اثر یا محصول یا اجرا در سطح کشور و جهان باشد. هم‌چنین حقوق تولیدکنندگان در سازمان‌های ضبط و پخش نیز به صورت جمعی، مدیریت می‌شود.

سازمان جهانی مالکیت معنوی چیست؟

سازمان جهانی مالکیت معنوی (WIPO) که در سال 1970 تأسیس شد، یک سازمان بین المللی است که به منظور اطمینان از حمایت خالقان و صاحبان تحت حمایت حقوق مالکیت معنوی در سرتاسر جهان، ایجاد شده و بدین ترتیب مخترعان و نویسندگان به دلیل نبوغ خود در این سازمان به رسمیت شناخته می‌شوند و مورد قدردانی قرار می‌گیرند.

این حمایت بین المللی، مشوقی برای خلاقیت افراد است و محدودیت‌های علمی و فنی را کنار می‌زند و جهان ادبی و هنری را غنی می‌کند. هم‌چنین با فراهم سازی محیطی با ثبات برای بازاریابی محصولات مورد حمایت حقوق مالکیت معنوی، تجارت بین المللی را نیز آسانتر می‌کند. سازمان WIPO از نزدیک با کشورهای عضو و سایر تشکیلات همکاری می‌کند تا مطمئن شود که سیستم حمایت از حقوق مالکیت معنوی ابزاری کاملاً مناسب و انعطاف‌پذیر برای رفاه و زندگی بهتر است و برای کمک به تحقق کامل ظرفیت‌های آثار ایجاد شده، برای نسل‌های حاضر و آینده ایجاد شده است.

سازمان WIPO چگونه حمایت از مالکیت معنوی را بهتر می‌کند؟

سازمان WIPO به عنوان بخشی از آژانس‌های تخصصی سازمان ملل متحد، یک تالار گفتگو برای کشورهای عضو خود ایجاد کرده است تا قوانین و شیوه‌های حمایت از حقوق مالکیت معنوی را ایجاد و هماهنگ کنند. همچنین این مرکز سیستم‌هایی برای خدمات ثبت جهانی علائم تجاری، طراحی‌های صنعتی و اسامی مبدا و یک سیستم بایگانی جهانی برای ثبت اختراع، ایجاد کرده است. این سیستم‌ها توسط کشورهای عضو WIPO و سایر ذینفعان تحت بررسی منظم قرار می‌گیرد تا بتوان آن‌ها را برای رفع نیازهای کاربران حاضر و کاربران بالقوه، بهبود بخشید.
بسیاری از کشورهای صنعتی قرن‌هاست که دارای سیستم‌های محافظت از حقوق مالکیت معنوی هستند. با این حال، بسیاری از کشورهای جدیدتر یا در حال توسعه، در حال ایجاد چارچوب‌های قانونی مالکیت معنوی برای ثبت اختراع، نشان تجاری و حقوق مالکیت معنوی و کپی رایت هستند. با جهانی شدن روزافزون تجارت و پیشرفت سریع فناوری، WIPO می‌تواند نقشی اساسی در کمک به این سیستم‌ها داشته باشد. این کمک‌ها می‌تواند در قالب مذاکره برای عقد قرارداد، کمک‌های حقوقی و فنی، و آموزش در زمینه‌های مختلف (از جمله در حوزه‌ی اجرا) باشد.
موسسه WIPO با کشورهای عضو خود همکاری می‌کند تا اطلاعات مربوط به مالکیت معنوی و ابزارهای دستیابی به آن را در دسترس طیف وسیعی از مخاطبان (از پایین‌ترین سطح تا سطح تجار و سیاست-گذاران)، قرار دهد تا اطمینان حاصل کند که مزایای آن به خوبی شناسانده شده، به درک درستی از آن دست یافته‌اند و به آن دسترسی دارند.

منابع مالی WIPO از کجا تامین می‌شوند؟

سازمان WIPO یک سازمان بزرگ است که منابع مالی اختصاصی دارد. بیش از 90% بودجه‌ی سالانه‌اش را از طریق سیستم‌های ثبت نامی خود که به صورت گسترده و بین المللی مورد استفاده قرار می‌گیرند و هم‌چنین از طریق نشریاتش و خدمات داوری و میانجیگری تأمین می‌کند. بودجه‌ی باقیمانده، از محل کمک‌های کشورهای عضو و حامی حقوق مالکیت معنوی تأمین می‌شود.

سخن پایانی

برای حفاظت از هر اثر یا محصولی که ارزشی را ایجاد می‌کند و نوآوری دارد، نیازمند قوانینی هستیم که حقوق مالکیت معنوی آن را به بهترین شکل ممکن اجرا می‌کند. این قوانین تضمینی حقوقی و معنوی برای افراد خلاق و سپری حفاظت‌کننده در برابر سواستفاده و جعل کلاهبرداران است. پیشینه‌ی فراوان چندصدساله‌ی این حقوق مالکیت معنوی، گواهی بر کارایی آن در حمایت مالی و معنوی از آثار تولیدی نوآورانه است.
گسترش روزافزون دسترسی به محصولات و آثار کاربردی و ادبی و علمی در سرتاسر جهان موجب شده است که استفاده از حقوق و قوانین حامی حقوق مالکیت معنوی افزایش یابد و ابعاد جهانی به خود بگیرد. به همین منظور شاهد نهادها و سازمان های بزرگی در سطح بین الملل برای حمایت از نویسندگان و هنرمندان و مخترعان هستیم که منابع مالی و امتیازات حقوقی گسترده‌ای در سطح جهان دارند. امروزه کشورهای فراوانی در سرتاسر جهان از این قانون حمایت می‌کنند و کشورهای دیگر را نیز به استفاده از چنین قوانینی تشویق می‌کنند. سازمان‌های حامی حتی از سطح حمایت‌های حقوقی از خالقان اثر در برابر جاعلان فراتر رفته‌اند و آنها را مورد تشویق مالی و معنوی قرار می‌دهند.
بدون شک سازوکارهایی که سازمان‌های حامی حقوق مالکیت معنوی ایجاد کرده‌اند، با ایجاد ضمانت به خالقان سطح کیفی آثار اختراعی و تولیدی نوآورانه را بهتر خواهند کرد. مخترعان و مبتکران و هنرمندان وقتی اطمینان داشته باشند که محصولشان باعث ایجاد ثروت می‌شود و به شکل قانونی و دلخواهشان به دست مصرف‌کنندگان می‌رسد، رغبت بیشتری به پیشرفت خواهند داشت و همین مسئله در درازمدت موجب رونق اقتصاد،تکنولوژی، صنعت و هنر کشور می‌شود. مصرف‌کنندگان نیز محصولات و آثاری را دریافت می‌کنند که وقت و دقت بیشتری توسط طراح روی آن صرف شده و کیفیت بهتر و کمیت بیشتری دارد و همین امر موجب افزایش سطح رفاه در جامعه‌ای می‎‌شود که از این حقوق مالکیت معنوی استفاده می‌کند.

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

1 نظر
  1. […] آشنایی با مبانی حقوق مالکیت معنوی و انواع متداول آن (رتیبا) […]

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.